جنبش ژینا ۲۰۲۲ («زن، زندگی، آزادی»)
دستهبندی: اعتراضات و جنبشها · آخرین بهروزرسانی: ژوئیه ۲۰۲۶
خلاصه
پس از مرگ ژینا مهسا امینی، شهروند کرد ۲۲ ساله ایرانی، در ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۲ در بازداشت گشت ارشاد، اعتراضات سراسری با شعار «ژن، ژیان، ئازادی» (کردی به معنای «زن، زندگی، آزادی») آغاز شد. در مارس ۲۰۲۴، کمیته مستقل حقیقتیاب شورای حقوق بشر سازمان ملل به این نتیجه رسید که مرگ امینی «غیرقانونی» و ناشی از خشونت فیزیکی بوده که دولت مسئول آن است.[۲] در سرکوب اعتراضات، بر پایه ارقام همسوی کمیته سازمان ملل و سازمان حقوق بشر ایران، دستکم ۵۵۱ نفر کشته شدند که از میان آنان دستکم ۴۹ زن و ۶۸ کودک بودند.[۲][۳] کمیته سازمان ملل نتیجه گرفت که در جریان این سرکوب، جنایت علیه بشریت رخ داده است.[۲][۵]
پیشینه
در ایران از سال ۱۹۸۳ حجاب اجباری برای زنان بهصورت قانونی برقرار است و اجرای آن از جمله بر عهده نیرویی موسوم به گشت ارشاد است. ژینا مهسا امینی در ۱۳ سپتامبر ۲۰۲۲ در تهران به اتهام آنچه «بدحجابی» خوانده شد بازداشت شد. او در بازداشت از حال رفت و سه روز بعد، در ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۲، در بیمارستانی در تهران درگذشت.[۱][۵] مقامات مرگ او را به نارسایی قلبی نسبت دادند؛ خانواده و شاهدان این روایت را رد کردند. تحقیقات بعدی سازمان ملل روایت دولتی را رد کرد.[۲][۵]
این اعتراضات در امتداد موجهای پیشین (از جمله ۲۰۰۹، ۲۰۱۷/۱۸ و ۲۰۱۹) بود، اما در نقش محوری زنان و دختران دانشآموز و در گسترش در سراسر کشور تفاوت داشت: کمیته سازمان ملل کشتهشدن افراد را در ۲۶ استان از ۳۱ استان مستند کرد.[۲] بسیاری از زنان روسری خود را در مکانهای عمومی برداشتند که تحقیقات سازمان ملل آن را کنشی از مقاومت مدنی در برابر قوانین تبعیضآمیز دانست.[۲]
گاهشمار رویدادها
- ۱۳ سپتامبر ۲۰۲۲: بازداشت ژینا مهسا امینی توسط گشت ارشاد در تهران؛ از حال رفتن در بازداشت.[۱]
- ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۲: درگذشت امینی در بیمارستان. نخستین اعتراضات در تهران و در زادگاه او سقز (استان کردستان).[۱]
- از اواخر سپتامبر ۲۰۲۲: گسترش اعتراضات به سراسر کشور، بهویژه با حضور زنان، جوانان و اعضای اقلیتهای قومی.[۲]
- ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۲: «جمعه خونین» در زاهدان (استان سیستان و بلوچستان): بنا بر گزارش کمیته سازمان ملل، نیروهای امنیتی حدود ۱۰۴ معترض و رهگذر، عمدتاً مردان و پسران، را کشتند.[۲]
- اکتبر ۲۰۲۲: کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل خواستار تحقیق مستقل بینالمللی درباره سرکوب شدند.[۱]
- ۲۴ نوامبر ۲۰۲۲: شورای حقوق بشر سازمان ملل در نشستی ویژه، کمیته مستقل حقیقتیاب درباره ایران را تشکیل داد.[۲]
- ۸ دسامبر ۲۰۲۲: محسن شکاری نخستین بازداشتشده مرتبط با اعتراضات بود که اعدام شد؛ میان بازداشت و اعدام او ۷۴ روز فاصله بود.[۴]
- ۲۰۲۳: سازمان حقوق بشر ایران تا نخستین سالگرد، دستکم ۵۵۱ معترض کشتهشده و ۲۲ مرگ مشکوک را مستند کرد؛ در سال ۲۰۲۳ هشت نفر در پیوند با اعتراضات اعدام شدند.[۳][۶]
- ۱۸ مارس ۲۰۲۴: کمیته حقیقتیاب سازمان ملل گزارش خود را به شورای حقوق بشر ارائه کرد: مرگ امینی غیرقانونی بود و سرکوب شامل جنایت علیه بشریت بود.[۲][۵]
- سپتامبر ۲۰۲۵: سه سال پس از سرکوب، دیدهبان حقوق بشر بر تداوم مصونیت از مجازات عاملان تأکید کرد.[۷]
نقضهای مستند حقوق بشر
کمیته حقیقتیاب سازمان ملل بیش از ۲۷٬۰۰۰ سند گردآوری و ۱۳۴ مصاحبه عمیق با آسیبدیدگان و شاهدان انجام داد.[۲] این کمیته استفاده از سلاحهای جنگی (از جمله کلاشنیکف) علیه معترضان و شلیک هدفمند از فاصله نزدیک به سر، تنه و بهویژه چشمها را مستند کرد. صدها نفر دچار آسیب شدید چشمی شدند و بسیاری نابینا شدند.[۲] بیش از ۲۲٬۰۰۰ نفر در پیوند با اعتراضات بازداشت شدند؛ کمیته همچنین خشونت جنسی علیه بازداشتشدگان را مستند کرد.[۵] کمیته افزون بر این، گزارشهایی درباره استفاده از هوش مصنوعی و اپلیکیشنهای موبایل برای پایش رعایت قوانین حجاب دریافت کرد.[۲]
واکنشها
بینالمللی
شورای حقوق بشر سازمان ملل در نوامبر ۲۰۲۲ کمیته تحقیق مستقلی تشکیل داد که مأموریت آن چند بار تمدید شده است.[۲] سازمانهای حقوق بشری مانند عفو بینالملل و دیدهبان حقوق بشر سرکوب را محکوم کرده و خواستار سازوکارهای بینالمللی پاسخگویی شدند.[۷][۸]
داخلی
دولت ایران اعتراضات را «آشوب» هدایتشده از خارج توصیف کرد و اعلام کرد ۵۴ تن از نیروهای امنیتی کشته شدهاند؛ کمیته سازمان ملل این رقم را ثبت کرد.[۲] هیچ تحقیق مستقل داخلی درباره مرگ ژینا مهسا امینی یا کشتهشدگان اعتراضات انجام نشد.[۲][۷]
زمینه و پیامدها
سازمان حقوق بشر ایران افزایش شدید آمار اعدامها از سال ۲۰۲۲ را به راهبرد دولتی ارعاب پس از اعتراضات نسبت میدهد (نگاه کنید به مقاله اعدامها در ایران از سال ۲۰۲۳).[۶] در پایان دسامبر ۲۰۲۵ موج تازهای از اعتراضات سراسری آغاز شد که با سرکوب خشونتآمیز دیگری همراه بود؛ این موضوع مقاله جداگانهای است که هنوز باید تهیه شود.[۸]
اسناد و منابع
- OHCHR: Iran: Crackdown on peaceful protests since death of Jina Mahsa Amini needs independent international investigation، اطلاعیه مطبوعاتی، اکتبر ۲۰۲۲.
- UN News: Iran: Repression continues two years after nationwide protests، ۱۸ مارس ۲۰۲۴ (گزارش کمیته حقیقتیاب و گزارشگر ویژه سازمان ملل به شورای حقوق بشر).
- Iran Human Rights (IHRNGO): One Year Protest Report: At Least 551 Killed and 22 Suspicious Deaths، سپتامبر ۲۰۲۳.
- NPR: Iran carries out first known execution of a prisoner arrested in recent protests، ۸ دسامبر ۲۰۲۲.
- PBS NewsHour: Iran is responsible for the 'physical violence' that killed Mahsa Amini in 2022, UN probe finds، مارس ۲۰۲۴.
- Iran Human Rights / ECPM: 2025 Annual Report on the Death Penalty in Iran، آوریل ۲۰۲۶.
- Human Rights Watch: Iran: Impunity Reigns 3 Years After Crackdown on Protests، ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۵.
- Amnesty International: What happened at the protests in Iran?، ژانویه ۲۰۲۶.
گزارشهای شهودی مرتبط
هنوز گزارش شهودی مرتبطی وجود ندارد. گزارشهای ناشناس را میتوان از طریق صفحه گزارشهای شهودی ارسال کرد.